DİL VE ŞİVE

   DİL VE ŞİVE

DİL VE ŞİVE

Şalpazarı genelinde Öz Türkçe’nin konuşulduğu bir gerçektir. Ancak köyler arasında ufak tefek harf ve kelime değişikliğine rastlanmaktadır.Geyikliyi baz aldığı-mızda (k) harfinin (g) harfine döndüğü ve genizden söylendiği yazıya dökülmediği görünür. Ayrıca (t) harfi yerine (d) harfi,(b) harfi yerine (p) harfi,(ç) harfi yerine de (c) harfine dönüşülerek konuşulmaktadır. Daha ziyade eskilere dayanan bu konuşma yerini televizyon (İstanbul) Türkçe’sine bırakmıştır. Kelime değişikliklerine gelince; denemek (bakmak),hızan (çocuk),bayak (demin) şeklinde örneklere rastlanmaktadır. Ayrıca kelimelerin sonlarının düşürüldüğü de görülmektedir. Geliyorum (geliyum),ne diyorsun? (ne diyun),ne yapıyorsun? (ne yapıyun) gibi.

Geyikli’de 3 ayrı konuşma tarzı göze çarpmak-tadır.Gelmek kelimesi Lügütlü mevkiinde gelürüm, Uzunev-Kıran mevkiinde geliyum,Yumurcaktaş mevkiin-de de geliyuz-geliyunz mu? şekillerine dön-mektedir. Bu da bir çeşit zenginlik olsa gerek . Geyikli,söz ve yazım dilinde nadide beldelerden biridir. Kendine has akışkan bir Türkçe ile kendinizi bir anda Orta Asya’da zanne-debilirsiniz...Ama siz Geyikli’desiniz. 

GEYİKLİ BELDESİNDE KULLANILAN ŞİVE VE SÖZCÜKLER İLE CÜMLE İÇERİSİNDE KULLANILMALARI

Hable (Ha böyle) : Hable gel,bak.

Denemek (bakmak) : Ne deniyorsun bana?

Pancar (Lahana) : Akşama pancar çorbası var.

Pakla (fasulye) : Bu yıl pakla bol

Kartupu (patates) : Kartupuyu ilaçlamalıyız.

Ocak (soba) : Ocağımız eskidi 

Mektep (okul) : Çocukları mektebe götürdüm

Döşek (yatak) : Yeni döşek aldım

Şarba,cember (eşarp) : Kırmızı cember sana yakışmış

Siyah şarba sana yakışmadı

Patik (terlik) : Bir çift patik almalı

Darı (mısır) : Darı kaldı mı?

Tutacat,elbezi (küçük bez yama) : Tutaçağı bana ver.

Sağa,bağa (sen,ben) : Bağa baktı,sağa baktı

Zembil (sırtçantası) : Zembilimi elma ile doldurdum

İsti (sıcak,kaynar) : Sobanın üstünde su çok isti

Rey (oy) : Askerler rey kullanamazlar.

Zabatça (yarın) : Zabatça Trabzon’a gideceğim

Yalnız,tam (hayvanların ihtiyaçları için yapılmış ahşap,taş bina tam yıkıldı)

Bayak (az önce) : Bayak geldim.

Yalabımak(şimşek çarpması) : Bu gün yalabıdı

...... BİR GÜNÜ

Böğön çaşamba günü bir günü zabattan kalktım. Elimi- yüzümü yudum. Kalvaltımı yaptım. Üstümü-başımı (pırtılarımı) giydim. Çentimi alıp- okula giddim. Öline kadar beş ders gördük. Fadime gö bir şarba (cember) almış, çok haccak. İlküntü de dağıldık. Eve gelürken çitten geçtim. Ayağım hep çamur oldu. Şimdi ben niyapacağım. Eve geldim. Üstümü değiştirdim. Aşam yemeğinde karputu çorbası, turşu bi de makanna vardı. Yemeğimizi yedük Bize, obacılar geldi. Laf ettük. Gece,eletirik kesildi. Lamba yaktık. Garanduk da çok gorktum. Allah bizi ışıktan ayırmasın. ( AMİN )

.......BİR GÜNÜ

Bu gün Çarşamba günü sabahleyin kalktım. Elimi yüzümü yıkadım. Kahvaltımı yaptım. Elbiselerimi giydim. Çantamı alıp okula gittim. Öğleye kadar beş ders görüldü. Fatma, mavi bir eşarp almış çok güzel. İkindi de dağıldık. Eve gelirken bahçeden geldim. Ayağım, hep çamur oldu. Şimdi ben ne yapacağım? Eve geldim. Elbisemi değiştirdim. Akşam yemeğinde patates çorbası, turşu bir de makarna vardı. Yemeğimizi yedik. Bize, Oturmaya geldiler. Sohbet ettik Gece, elektrik kesildi. Gaz lambasını yaptık. Karanlıkta çok korktum. Allah, bizi ışıktan ayırmasın (AMİN )

KELİMELER,

YANLIŞ - DOĞRU

Katık Ayran

Acışmak Acımak

Emice Amca

Anaktar Anahtar

Afur,ahur Ahır

Ağpalak Akçiğer

Depesi üstü Ani karar vermek

Alisman Ali Osman

Havuncak Az,çok az

Dinelmek Ayağa kalkmak

Galyun Ağızlık

Çavun Ayak izi

Esker Asker

Aşam Akşam

Angara Ankara

Aca Acaba

Anlaklamak(denemek) Bakmak

Banmak Batırmak

Bitike Birazcık

Bağarsuk Bağırsak

Tivsi Küçük balık

Fişek Boş kovan

Püskürüt Bisküvi

Tam takır Bom boş

Zeğet Biraz sonra

Koynum Beden,gövde,kuçak

Sift,siftin Bir birinci Buzu Buzağı

Bekiletmek Berkitmek,sert vurmak 

Has un Buğday unu

Bilersük Bilezik

Tütünçelik Baca

Yama, yamalık Bez parçası

Tükan Bakkal, dükkan

Böğön Bugün

Mık, mıh Çivi

Ecünnü Cin

Tıhnıt,tıhnız Cimri

Cingan Çingene

Tuyluk Basit çadır

Uşak, hızan Çocuk

Cücük Civciv

Çenti, camadan Çanta

Kerme Çiftlik gübresi

Caydak Çıplak 

Tömelmek, domalmak Çömelmek

Cehiz Çeyiz

Demlik Çaydanlık

Kopça Düğme 

Bayak Demin

Terek, raf Dolap

Domat Domates

Tokdur Doktor

Sarma Dolma

Tıfar Duvar

Demen Değirmen 

Dıman Duman

Şarba, çember Eşarp

Ellik Eldiven

Gavunçolmak Erkeğin edep yerlerinden darbe alması

Takaut Emekli

İnesü Eynesil

He,hecük Evet

Pıhtı, palan Elbise

Enük Enik, köpek yavrusu

Nav, navu Efendim

Alma Elma

Güllük Eğrelti otu

Erük Erik

Fistan Elbise

Eşi Ekşi

Fadime Fatma

Sıçan Fare

Kerme Gübre

Enteri Gömlek

Garigen Göknar

Holtak Geniş

Ayam Gün 

Göğ Gökyüzü

Cam ışık Gazlambası

Bıldır Geçen sene 

Haccak Güzel 

Göscek Gözlük

Ehya Sun-i gübre

Güpürtü Gürültü

Vaa Hey

Üsin Hüseyin

Hoturamak Homurdamak

Zat yok Hiç yok

Ürmek Havlamak

Yanlak Hayvanların yemlerinin vs. konulduğu eve bitişik yapı.

Peskil Havlu

Höl Islak 

Sırgan Isırgan

Übrük İbrik

Sekmen İskemle

İbram İbrahim 

Meci İmece

İlküntü İkindi

İksan İhsan

Garsaldak İşe yaramayan eşya 

Işıldik Islık

Nafle,sölempe İşe yaramaz

Cenderme Jandarma

Gırbuğu Kurbağa

Keler Kertenkele

Kiprit, evza Kibrit

Pancar Karalahana

Kopmak Koşmak

Pisik Kedi

İt Köpek

Gap, gacak Kap, kacak

Örme Kazak

Gız Kız

Mücürüm Kötürüm

Cakıramak Hızlı koşmak

Kaynata Kayınpeder

Buyul Bir kere, defa

Gamiyun Kamyon

Bant Kaset

Sövmek Küfretmek

Galiçi Kalaycı

Açacak, kirliyecek Kalemtıraş

Sıpartlamak Elbise kolunun yukarı çekilmesi

Koynum Kucak, beden

Kayrula Karyola

Gelek Kağıt

Kevgir, iliştir Süzgeç 

Gave, kahve Kahvehane

Say Kaya, kayalık

Geçi Keçi

Kaplık Kaplama kağıdı

Gayış Kemer

Kuş lastiği Kuş sapanı

Gadın, gadun (k) Kadın

Tutacak, yamalık Küçük bez, yama

Darı Mısır

Mısta Mustafa

Basmıyacak Basamak

Memet Mehmet

Oklava Merdane

Teseltü Misal

Gö Mavi

Töngel Muşmula

Hale Nasıl

Post Namazlık, seccade

Anuk Nane

Üddek ödlek, korkak

İlekün Önceki gün

Öğlin Öğleyin

Rey Oy

Göresi olmak Özlemek

Ham kozak Olgunlaşmamış

Pezük Pazı

Naylon, torba Poşet

Pontul Pantolon

Gocuk, parke Pardösü

Gostil, kartopu, patatis Patates

Radi Radyo

İlecep Recep

Uyra Rüya 

Örüzger Rüzgar

Posur Pis

Pir pil

Pattamak patlamak

Bek Sesli

Habutetmek Sırta almak

Iymak Sermek, görmek

Zembil Sırt çantası

Haşimdi Şu an,şimdi

Zabah Sabah

Tavlu Şişman

Pöşkü , ocak Soba

Socan Solucan

Deynek Sopa

Isıcak, isti,ımuk Sıcak

Ürümek Sollamak

Sahan Tabak

Dilki Tilki

Çardak Tavan

Deze Teyze

Patik, nalin Terlik

Tata Tahta

Çit, talla Tarla

Gübür Toz, çöp

Dınnak Tırnak

Trabzan Trabzon 

Dadduk Tatlı

Cilim Toprağın ağır oluşu

Pahıl Tamahkar, aç gözlü

Bu beri keçe Taraf

Dınmak Tırnak

Sınmak Hayvan tırnağı

Şalpara Küçük tencere

Kopmuş Üzülmüş

Uçi Uçuyor

Zahra Un yükü

Suya girmek Yıkanmak

Evlünü Yeterli

Teltükl Yanlış

Yunmuş Yıkanmış

Döşek Yatak

Yüzlük Yüzük

Zabatça Yarım

El Yabancı

Bişi Yufka

Iyılmak Yayılmak

Kanrılmak Yamsılmak 

Manca Yemek

Zumbuk Yumruk

Tuluk Yanak

Tutulmuş Yakalanmak

Zat Yok 

Sövgenmek Yaslanmak

Tıkanmak Zorlanmak

Ehnez Zayıf



ATASÖZLERİ


Sokma akıl, yedi adım gider .

Ulu’nun ağzına bakmayan gider.

Atın tepmesi, itin kopmazı olmaz.

Değirmeni sel aldı, savacak mı arıyorsun.

Eşek sevmediği otu yerse başı şişermiş

Erzurum arpalık Erzincan buğdaylık

İt iti buyurur,itte kuyruğunu buyurur

İt iti kapmaz

İt ürür kervan yürür

Huyunu suyunu bilmediğin at yanına yaklaşma

Orman çakalsız olmaz

Kavanoz yuvarlanmış kapağını bulmuş

İti an köteği hazırla

Seni anmazsak kapıda kalacaktım

Buzağlı inek kış günü boğa sarmış

Boğulursan derin gölde boğul

Nene gerek senin nara,çal çubuğu keyfini ara

Sonu gelen köpek cami avlusuna pislermiş 

Aş taştı, kepçenin pahası sorulmaz.

Gizli boğasayan, eşkere doğurur. (Gizli kaçamak yapan, aleni –açık doğum yapan.

Kocamanlıkta genç karı olma, el için. 

Aç tavuk kendini darı ambarında zannedermiş.

Ayıya gül vermişler, ...tutmuş.

Ağzı yanbıldıyanın, sırtı gümbülder.

Oyunun sonu düvüş, rüzgarıın sonu yağış.

Kızım, sana diyorum gelinim sen işit.

Garip kuşun yuvasını Allah yapar.

Yetimin yüzü gülmez.

Akıllı hayvan, kendisine çubuk çıldırmaz.

Ürmesini (havlamasını) bilmeyen köpek, fsürüye kurt getirir.

Yatan ölmemiş te, yeten ölmüş.

Adamın bir atı varmış, oda aygır çıkmış.

Kırkından sonra azanı teneşir paklar.

Kurt kocayınca köpeğin maskarası olur.

Bana benden olur. Her ne olursa

Rahat durursa dilim rahat eder belim 

DEYİMLER 

Dokuz hızan ile mağarada mı kaldın?

Eldeki yara tahtadaki delik.

Ağalık bedende olur.?(Pıli)

Heridur Esma. (Raşit GÜLAY)

Beni benden çal. (Muhammet GÜLAY)

Efendini yesinler .

Görürsem söylerim.

Onu geç.

İkile, anca gidersin

Anca beraber, kanca beraber

. Kısa kes, Aydın havası olsun.

Anlat, anlat heyecanlı oluyor.

Ateş, alemit gibi git-gel.

Ayranı yok içmeye, at ile gidiyor ...

İş ara, sigortalı olsun.

Hınzır seni

Cıvırt fatak. (olmayacak bir iş için söylenir)

Varol doruk, pürün de var.

Kıl oldum.

Kıl mı ...yorsun? (tuvalette fazla kalanlar için kullanılır.

Diken üstünde kalmak.(çok aceleci olmak)

Sevgiliye (gırtıl, kız, manita, cancan, sevdam)

Küçük su dökmek (Tuvalet ihtiyacı)

Dışarı çıkmak ( “ “ )

Gözü işte, gönlü oynaşta.

Hol oldum, aşağıya (eli ayağı tutmamak)

Bir umruhum oldu. (Urum)

Yarmış atmışım.

Asılıyor.

Irgat orağı mı saklıyorsun?

Su büyüğün, yol küçüğün.

Su büyüğün, sus küçüğün

Sen askerde candarma mıydın?

Açık gözleri candarma yaparlar.

Dayın muhtar mı?

Yüreğim yarıldı

Yüreğim ağzıma geldi.

Dünya- ahiret bacım olsun.

Eline ayağına dolanayım. 

Yangından mal mı kaçırıyorsun?

Gözü açık gitmek 

Var ol hortum, danayı boğdun.

Eferim oğlan. (Aferin çocuk)

Ali anlamaz.

Ben anlamam.

Haburadan eve varmayayım.

Pis boğazlı, aç gözlü.

Elin uşağı cin gibi, bizde bir numara yok.

Teveğine su yüürdü mü?

Horozun öttü mü?

Kendini bildin mi?

Belin geldi mi ?

Akıl baliğ oldun mu?

Dağda tarlam yok, İmadlu ile kavgam yok

Ey gidi ey, ben kaçın kurasıyım.

Sen giderken, ben geliyordum.

Bekara karı boşamak kolaydır.

Kazan dışıın (dibin) kara, senin ki benden kara.

Aynı (senin dediğin gibi olsun)

Yaylanın tapusu, kazmanın küpüsü.

Kulağı delik olmak.

Misafirin kamçısı yemek miş

İti bile yedirip öyle asarlarmış

Önüne bakandan korkulur.

Ananın çayırlığına mı doldu?

Defterini dürmek

Yumurtasının kızılı olmaz

Para ile değil sıra ile

Ham tevek.

Dışaru başlılık (Gözü dışarda olmak

Doğma olak....belli olur.

Cabbar (yürekli , becerikli )

Eli ağır. (Eli yavaş)

Ne ötüyorsun? Öt.

Yarım oldum

Bir atımlık barutun var.

Ebenin regesi.

Ebenin ki.

Davul ağızlı.

I hu hu. 

Keyif kaçıklığı

Hoç,hoç

Makaslık

Kalendor


Alıntı:Geyikli Belediyesi web sitesi.


--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


MÂNİ VE TÜRKÜLER


İnsanların iç dünyalarını dışa vurdukları,duygu ve düşüncelerini açıkladıkları  sevgi ve aşklarını ifade etmeye çalıştıkları halk edebiyatı ürünlerinin başında hiç kuşkusuz maniler gelmektedir. Özellikle bu gibi duy-guların anlatıldığı Geyikli manilerinin yer-yer dini inanç-lardan da etkilendiği,bazı sosyal olaylar, doğa özellikleri ve ekonomik koşulların  işlendiğine az da olsa rastlanmaktadır.


Sisdağının başında                     Haburası ne bayır


Maden kömürümüsün               Gülü dikenden ayır


Elinde dolma kalem                   Sevdalık edenleri


Banka müdürümüsün                Kayır Allah’ım kayır.


.


Kaynana kara biber                  Elimdeki şemsiye         


Kaynatam ondan beter              Hediyedir hediye


İkiside gebersin                        Seninle konuşurken


Sevdiğigim bana yeter               Saat geldi yediye


Yarim gitti ormana                    Eli etekli gelin


Uy ıslandı ıslandı                       Başı saçaklı gelin


Sorardım ağaçlara                    Sendimi adam oldun


Hangisine yaslandı.                   Şişe bacaklı gelin


Sevdam sevda tutmuşsun          Sisdağının başında


Gözlerin aydın olsun                  Borana bak borana


Birde ben tutacağım                  Sayın ...


Yüreğine dert olsun                  İstiyoruz buraya


Çarşıdan aldın lahana                Sisdağının başına


Koydum koydum sahana           Yazı yazdım taşına


Hiç ömrümde gödrmedim          Gelen geçen okusun


Böylede cadı kaynana               Neler geldi başıma 


Atma türkü atarım                    Tabancamın sapuni


Ciğerini yakarım                       Gülle donatacağım


Senin gibi güzeli                        Alacaksan al beni


Tenekeden yaparım.                 Sonra olursun pişman.


 


 


Küçücük bıçağımla,                  Evlerini oyanında


Karanfil aşlıyorum.                   Oy güllüklük güllüklük


Dinleyin arkadaşlar.                  Ver havu sarı sacından


Türkiye başlıyorum.                  Bir tutam püsküllük.


Sisdağı beri bakar                     Kara kara kazanlar,


Suyu bulanık akar,                    Kara yazı yazanlar,


İki gözümün biri ,                      Cennet yüzü görmesin,


Daima güzele bakar.                 Aramızı bozanlar


Si dağının başında,                    Derenin kıyıları,


Yaptım kuzu badını,                  Ata vurdum Yuları


Bir sen söyle,bir de ben,            Seni demi tuttu kız        


Getirelim tadını.                         Sevdalık uykuları


Sisdağıının başında,                   Ben kemençe çalama


Eriyecek karım var.,                 Dayım darılır, dayım


Habu köyün içinde,                   Dayımın kızlarında,


Büyüyecek yarim var.               Yokmudur. benim payım


                       


Sise giderim sise,                      Karadı köz,


Sisin yolları çise,                       Tükendi söz,


Eller gidiyor Sise,                      Kalkın gidin siz,


Sen de gidelim bize                   Yatacağız biz,


Sis dağının başları                     Ata vurdum reşmeyi


Duman değil karidi                    Dolaştırdım çeşmeyi


Sevdiğim senin ilen                   Sarıldım boğazına


Ne günlerim var idi.                     Kollarım erişmeyi

Copyrigt © 2017 Geyikli Beldesi Kültür ve Sosyal Yardımlaşma Derneği ®
Bu site alemdarhost.com sunucularında barındırılmaktadır